06. Gerrateak

Gerra batean bizirik iraun dutenek hari lotuta
jarraituko dute beti. Sekula ez da bukatzen erabat
.
Ryszard Kapuscinski

 
 
 
 

Gerrateek ekartzen dituzte gizakion artera hondamenik handienak. Bakoitzaren benetako izaera unerik larrienetan azaleratzen denez, gerrak agerian uzten ditu gure alderik ilunenak, eta, aldika bada ere, bikainenak.

Gerrate aldian, egoeraz baliatzen dira batzuk berez ez dagokiena eskuratzeko. Beste zenbait, aldiz, bera baino okerrago daudenei laguntzen saiatzen da. Jokabideak erakusten du gutako bakoitza nolakoa den. Halaxe gertatu izan da gure bailaretako borroketan ere menderik mende.

Gatazka armatu asko izan dira Urrestilla inguruetan, eta Erdi Aroaz geroztik baditugu haietako batzuen berriak. Dena dela, inguruko herritarrentzako gerrate aldirik nabarmenenak bakarrik jorratuko ditugu ondoren.

Lau gerrate ehun urtean

Hemezortzigarren mendearen bukaeran hasita, lau gerra izan ziren Euskal Herrian ehun urte baino gutxiagoan: Konbentzio-gerra, Napoleonen aurkakoa, Lehenengo karlista gerra eta Bigarrena. Herria odolustu egiten du gerrak, eta, hain jarraian izanda, orduan eta gehiago.





Konbentzioaren gerra: 1793-1795

Frantziako Iraultzan Luis XVI.a erregea gillotinan hil ondoren, agintzen ari zen Konbentzio liberalaren aurka Europako monarkia absolutistek egindako gerra izan zen. 1790ean Lapurdi, Behenafarroa eta Zuberoako foruak baliogabetu zituen Konbentzioak, eta Biarnorekin batera Pirinio Behereko departamentuan sartu zituen hiru euskal herrialdeok.

Espainiako tropak borrokara sartu ziren Frantzian, Katalunia, Euskal Herria eta Aragoiko mugetatik. 1793an Gipuzkoako Diputazioak boluntario konpainiak armatu zituen, horretarako elizako ondasunak erabilita. Apirilaren hamaikan zozketa egitea agindu zuen Diputazioak ezkongabeen artean.

Handik hilabete pasatxora, Manuel Altuna kapitainak adierazi zuen Azpeitian ezinezkoa zitzaiola soldaduskarako jendea biltzea, eta udalak zerbait egin beharko zuela. Hala, udal bandoa plazaratu zuten eta erretoreek elizetan deialdia egiteko eskatu. Agindua uztailaren 10ean eman zuten, eta Urrestillara ere iritsi zen.

Urte hartan bertan, Espainiako tropek Hendaia hartu zuten, gipuzkoarren eta nafarren laguntzarekin. Dena dela, gogor egin zieten aurre frantziarrek, eta Gipuzkoan sartu ziren Bidasoan barrena 1794ko uztailean. Frantziarren inbasioak Gipuzkoako egoera politikoa erabat astindu zuen.

1794ko abuztuaren 14an Batzar Nagusiak eta Foru Aldundia Getarian elkartu ziren, eta hitzarmena proposatu zieten frantziarrei. Espainiako Koroarekiko independentzia, foruekiko errespetua eta erlijio-askatasuna errespetatzen bazizkieten, prest zeuden Espainia utzi eta Frantziaren barruan Gipuzkoako Errepublika bezala sartzeko.

Ez zuten onartu frantziarrek, eta ia Gipuzkoa osoa konkistatu zuten abuztuaren 23an. Batzarrak desegin eta batzarkide gehienak atxilotu zituzten. Hilaren 26an Frantziako berrehun soldadu inguru ibili ziren Azpeitian, eta Loiolan harrapatutako guztia eraman zuten.

1794 urte hartantxe bertan, Frantziako iraultzaileek kuartel bihurtu zituzten Zarauzko frantziskotarren komentua eta eliza. Hango santuen irudi batzuk puskatu eta erre egin zituzten frantziarrek, eta eliza hartako zaindari Joan Bataiatzailearena ere bai. Ez zituzten gogoko erlijiotasuna eta erlijiosoak.

Urrestillako San Joanen irudia erabilgarri zegoela jakinda, frantziskotarrek erretakoaren ordez eskatu zieten urrestildarrei. Benetan asmo egokia iruditu zitzaien haiei, fraideek gotzainaren baimena lortzen baldin bazuten behintzat. Baimena eskuratuta, Urrestillako mutil batzuek bizkarrean hartuta eraman zieten Zarautzera, eta hantxe dago harrez gero.

1794ko abenduaren 8an, frantziarren menpe ez zeuden Gipuzkoako 18 herrietako ordezkariek laguntza eskatu zieten Araba eta Bizkaiari Arrasateko akordioan. Bizkaia, Araba eta Nafarroa ere menpean hartu zituzten frantziarrek, ordea. Hego Euskal Herria menderatu ondoren, gipuzkoarren abuztuko eskariak onartzea erabaki zuten frantsesek, neutral izatearen truke.

Chaudron Rousseau frantziarren ordezkaria Donostian elkartu zen Romero diputatua eta Ureta idazkariarekin, Gipuzkoaren independentzia egiaztatzen zuen idatzia sinatzeko.

1795eko uztailean, Espainiako Karlos IV.ak gerra bukatzeko Basileako Bake hitzarmena sinatu ondoren, gipuzkoar independentistak ez zigortzeko hitza eman zuen. Hala ere, ez zuen emandako hitza bete. Gipuzkoako Errepublika bideratu zuten euskaldunak zigortu eta hil egin zituen, eta Borboiek, lehen bezalaxe, ez zuten euskal Foruak kendu arteko onik izan.



Independentzia gerra: 1808-1814

Napoleonen tropak Irundik sartu ziren, Euskal Herria eta penintsula osoa okupatzera bidean. Inguru hauetan borrokaldi ugari izan ziren Independentzia gerran, Gerra Karlistetan bezalaxe, eta zaurituentzako odol-erietxea zabaldu zuten Urrestillan bertan.

Napoleonen gerrak eragindako gastuei aurre egiteko, 1808tik 1814ra bitartean udal ondasunetara jo behar izan zuten udalerriek. Gerrarako gastuak ordaindu ezinik, udal gehienak ondasunak saltzen hasi ziren, 1808ko Gipuzkoako Batzar Nagusien baimenarekin. Hala ere, salmentako dirua gerra finantzatzeko bakarrik erabili beharko zuten.

Udal ondasunak saltzeak kalte handia eragin zion jende askori, besteak beste, herri lurrik gabe gelditu zirelako, eta zerga handiagoak ordaindu beharrean. Estuasunak liberalen aurka bultzatu zituen Gipuzkoako nekazari ugari, gero eta sutsuago.

Baina denak ez ziren iritzi berekoak, eta tartean baziren frantziarren aldekoak ere. Haiek egindako salaketengatik atxilotu zituzten Azpeitiko Frantziskotar mojen kaperaua eta Matxinbentako bikarioa 1809ko ekainaren 26an.

1810ean, Espainian frantziarren aurkako gerra zuzendu zuen Batzar Zentrala desegin zuten, eta liberalen menpeko gorteak elkartu ziren Cadizen. 1812ko martxoaren 19an Konstituzioa osatu zuten Cadizeko Gorteek, eta bertan, Espainiaren subiranotasuna, botereen banaketa eta zeharkako sufragioa onartu zituzten.

Konstituzioak euskal foruak baliogabetzeko bidea ireki zuen, baina bazuen urrestildarrentzako artikulu interesgarririk ere. Legedi berriko 310. artikuluak baimena eskaintzen zuen mila biztanle baino gehiagoko udalerri berriak sortzeko, eta hari horri tiraka gauzatu ahal izan zuten herritarrek beren helburua, urte gutxitan izan arren.

.1812 hartantxe bertan, frantziarren kontrako erasoari ekin zion Espainiak, Wellington jeneralak gidatutako britainiar armadaren laguntzarekin. Azkenik, Napoleonek bere armada Espainiatik atera behar izan zuen 1813an, eta tronua Fernando VII.ari itzuli zion Valenįayko hitzarmenean. 1814an Fernando VII.a Espainiara itzuli orduko, Konstituzioa indargabetzea dekretatu zuen.

1814ko uztailaren 6an, Inazio Mari Zabala Urrestillako alkateak basoetan egurra ebakitzeko baimena eman zuen. Egurra Urrestillan zeuden soldaduei emateko zen. Azpeitiko udalaren baimenik ez zuenez, Eizagirremendiko biztanleen egurrarekin moldatu beharko zuela jakinarazi zioten azpeitiar agintariek.

Herriaren basoetan norbait aurkitzen bazuten lapurtzat hartuko zutela zioten Azpeitiko udalburuek, eta halakotzat zigortuko. Lapurtzat hartzea iraina zela erantzun zien Urrestillako alkateak, baina agindutakoa obedituko zuela.



Gerra Karlistak: 1833-1876

Espainian XIX. mendeko guda zibilak izan ziren Karlistadak edo Gerra Karlistak. XVIII. mendearen hasieran, Felipe V.ak Lege Salikoa ezarri zuen, emakumeak koroatzea galaraziz. Mende bat geroago, Fernando VII.ak ez zuen semerik izan, eta, Isabel alaba nagusiak erreina zezan, Lege Salikoa baliogabetu zuen. Hika-mika horrekin, absolutista eta liberalen arteko botere borroka azaleratu zen berriro.

Erregearen anaia Carlos Maria Isidrok ez zuen halakorik onartu, Lege Salikoaren arabera, oinordetza berari zegokiolako. 1833an Fernando hil zenean, Isabel koroatu zuten erregin. Hala ere, erreinatzeko gazteegia izanik, Maria Kristina ama izendatu zuten erreginorde.

Egoera horretan, Espainiako agintariek euskal foruen aurka jotzen jarraitu zuten. Huraxe izan zen sua piztu zuen txinparta. Horrexek eragin zuen lehenengo gerra karlista, Isabelen eta Karlosen aldekoen arteko estraineko dema armatua.

Euskal Herrian eragin handia izan zuten Gerra karlistek. Herritar gehienek, foruzale, kristau eta tradiziozale izanik, Carlos erregegaiaren alde egin beharra izan zuten. Bai liberal joera zuten foruzaleek, Euskal Foruak galtzeko beldur zirelako, eta bai elizkoiek, Isabel aurrerakoiegia iruditzen zitzaielako.

Liberalak indartsuago ziren arren, Tomas Zumalakarregik euskal lurretan antolatutako gerrilla gerrak galera ikaragarriak eragin zizkien. Zumalakarregi Bilboko setioan hil zenean, karlistek ez zuten maila bereko estratega treberik aurkitu.

Hala eta guztiz ere, liberalek ezin izan zuten karlista gerrilla erabat menperatu. Herrialdeetako handikiak Baionan elkartu ondoren, 1839ko abuztuaren 31n Baldomero Espartero jeneral liberal garaileak bere baldintzak ezarri zizkion Rafael Maroto jeneral karlistari. Inposizioa leuntze aldera, akordio itxura eman zioten Bergarako besarkada ospetsuari.

Gerraren ostean, Espartero jeneral liberalak murriztu egin zituen euskal foruak 1841ean, eta aduanak kostara aldatu, berezitasun fiskal, instituzional eta militarrei eutsi bazieten ere.

Euskal lurretan eta Katalunian garatu zen batez ere Bigarren karlistada. Borboiko Alfontso XII.ak tronua berreskuratu zuenean, karlismoa ahuldu egin zen, eta gerrarako grina ere bai. 1876an Gerra Karlistak amaitu ondoren, liberal irabazleek Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako Foruak ezeztatu zituzten, eta hiru herrialdeak Espainiako edozein probintziaren maila berean gelditu ziren.

Ipar Euskal Herrian ere galduak ziren foruak, ia mende bat lehenagotik. Izan ere, Frantziako Iraultzaren ondoren, Parisko agintariek Iparraldeko hiru euskal herrialdeen foruak baliogabetu zituzten 1790ean.



Gerra Zibila: 1936-1939

Hogeigarren mendearen hasieran, Espainiako Errepublika demokratikoak ez zituen handiki guztien nahiak asetzen. Horiek horrela, Estatuko indar eskuindarrek eta erregimena aldatzea nahi zuten talde ahaltsuek militarren altxamendua bultzatu zuten 1936ko uztailaren 17an, Sanjurjo, Mola eta Franco jeneralen gidaritzapean.

Nafarroan karlistek berehala egin zuten bat altxatuekin. Iruņean zebilen Mola jenerala buru zutela, aurreko gerretan galdutakoa berreskuratu nahian altxa ziren tradiziozaleak. Araban, berriz, eragin handia zuten Jose Luis Oriol kazike karlistak eta buruzagi militarrek orohar. Haiek altxamenduaren alde agertu zirenean, jarraian altxatu zen ia probintzia osoa.

Bizkaia, ordea, errepublikaren alde agertu zen eta Gipuzkoan zalantza uneak izan ziren hasieran. Horrela, Hego Euskal Herria bi bandotan zatitu zen oso denbora tarte motzean.

Bikendi baserriko Inazio Unanue urrestildarra taxi gidaria zen gerra aurreko Donostian. Oso kotxe dotorea zeukan, eta altxatuak bazetozela jakin orduko hasi zen hura non ezkutatu pentsatzen. Emaztea Makiber baserrikoa zuelarik, hain maitea zuen autoa hantxe ezkutatzea pentsatu zuen.

Eta halaxe egin zuen 1936 hartan. Makiberren ondutako belar artean ezkutatu zuten autoa, egoki asko. Baina jende askok ezagutzen zuen nonbait ibilgailu dotorea. Haren berri jakinik, Eusko Jaurlaritzako agintariek eskatu egin zioten halako batean, Agirre lehendakariak erabil zezan. Azkenean amore eman beharra izan zuen Inazio Unanuek, eta atsekabe garratzean urtu omen zen gizona hain ondasun ederra galtzeagatik.

.1936 urte hartan hasita, 1939. urtera bitartean Gerra Zibilak sufrimendu ikaragarria eragin zuen bertan esku hartu zuten bi aldeetako urrestildarren artean eta haien etxeetan.

Gerra guztietan bezala, sua itzali ondoren ere gelditu zen kelarre eta txingarrik han-hemenka. Gerra irabazi zutenetako askok aurretik zuen maila hobetzeko ahalegina egin zuen, galtzaileen bizkar. Agintarien babesarekin saiatu ziren batzuetan, eta besteetan beren erara, gezurrezko testigantzak eta azpikeriak erabilita.

Galtzaileek, berriz, egun gorri izan zuten, bai herrian, eta bai atzerriko espetxeetan ere. Beste batzuen artean, Cantabriako Santoņako espetxean edo Leongo Astorgakoan. Herrira itzultzea lortu zutenei Francoren zaleek harrera gordina egin zietenez, ez zuten goxotasun handirik izan diktadura militarrak iraun zuen berrogei urteetan.

Gerra madarikatuaren eraginez etxeko maiteak galdu zituztenen bihotzetan gorroto ikaragarria lekutu zen urte askotarako, batzuengan betirako.